Beth fyddech chi'n ei wneud?

Mae'r rhan fwyaf o bobl wedi clywed am yr ymateb "ymladd neu ffoi".

Ond ai dim ond dwy ffordd sydd yna i ymateb i berygl go iawn?

Cyn dysgu am wyddoniaeth ofn, meddyliwch am sut byddech chi'n ymateb yn y sefyllfaoedd isod.

Does dim atebion 'cywir' neu 'anghywir'.

Cadwch eich ymatebion yn ddiogel. Fe fyddwn ni'n edrych arnyn nhw eto yn ystod y gweithgaredd.

Senario 1

Wrth gerdded adref ar eich pen eich hun yn y nos, rydych chi'n clywed sŵn traed y tu ôl i chi.

Mae'n ymddangos bod y sŵn yn dod yn agosach.

Beth ydych chi'n meddwl fyddai eich ymateb cyntaf chi?

Senario 2:

Wrth i chi gerdded heibio mynwent yn y nos, rydych chi'n clywed sŵn symud y tu ôl i garreg fedd gyfagos.

Dydych chi ddim yn gallu gweld achos y sŵn.

Beth ydych chi'n meddwl fyddai eich ymateb cyntaf chi?

Senario 3:

Rydych chi gartref ar eich pen eich hun.

Daw sŵn mawr o ystafell arall yn y tŷ.

Beth ydych chi'n meddwl fyddai eich ymateb cyntaf chi?

Senario 4:

Rydych chi'n gwersylla yn y goedwig gyda ffrindiau.

Yn sydyn, mae anifail gwyllt mawr yn dod allan o'r coed ac yn chwyrnu.

Beth ydych chi'n meddwl fyddai eich ymateb cyntaf chi?

Y 5 Ymateb

Meddyliwch am eich ymatebion i'r senarios uchod.

Oeddech chi'n ymateb yr un fath bob tro, neu oedd eich ymateb yn amrywio yn dibynnu ar y sefyllfa?

Mae seicolegwyr wedi nodi pum ffordd gyffredin y mae pobl yn ymateb i ofn a pherygl. Felly beth yn union yw'r 5 Ymateb?

Ymladd

Ymateb i fygythiad drwy ei wynebu neu geisio amddiffyn eich hun neu eraill.

Enghraifft: Rhiant yn rhuthro tuag at berygl i amddiffyn ei blentyn.

Mantais bosib: Fe allai eich helpu chi i amddiffyn eich hun neu eraill rhag niwed uniongyrchol.

Ffoi

Ymateb i fygythiad drwy symud i ffwrdd oddi wrtho neu ddianc.

Enghraifft: Gadael adeilad ar ôl darganfod tân.

Mantais bosib: Mae'n creu pellter rhyngoch chi a'r bygythiad.

Rhewi

Asesu bygythiad posib cyn penderfynu sut i ymateb.

Enghraifft: Clywed sŵn traed annisgwyl y tu ôl i chi ac edrych o gwmpas i geisio deall o ble maen nhw'n dod.

Mantais bosib: Mae'n eich helpu i gasglu gwybodaeth a phenderfynu ar yr ymateb mwyaf priodol.

Plesio

Ceisio lleihau'r perygl drwy ymddangos yn gyfeillgar, yn gydweithredol neu'n anfygythiol.

Enghraifft: Ceisio tawelu person dig drwy ymddwyn yn gwrtais a chydweithredol.

Mantais bosib: Gall leddfu ymddygiad ymosodol a helpu i dawelu sefyllfa.

Ildio

Ymateb 'diffodd' anwirfoddol sy'n gallu digwydd yn ystod cyfnod o ofn llethol.

Enghraifft: Teimlo anallu i symud neu ymateb yn ystod sefyllfa hynod frawychus.

Mantais bosib: Gall aros yn llonydd osgoi tynnu sylw pan nad yw dianc neu amddiffyn yn bosib.

Eich tro chi

Pa un o'r 5 Ymateb sy'n cyd-fynd orau â'r ymateb wnaethoch chi ei ddisgrifio ar gyfer pob senario?

Wnaethoch chi ddefnyddio'r un ymateb i ofn bob tro?

Oedd unrhyw un o'ch ymatebion yn anodd i'w ddosbarthu?

Fyddai rhywun yn gallu profi mwy nag un ymateb i ofn yn ystod yr un sefyllfa?

Ditectif Ymateb i Ofn

Sylwi ar yr Ymateb i Ofn

Darllenwch bob datganiad a phenderfynwch pa ymateb i ofn sy'n gweddu orau iddo.

1. "Fe wnes i wenu, cytuno, a cheisio cadw'r sefyllfa'n ddigynnwrf."

2. "Cyn i fi sylweddoli beth oedd yn digwydd, roeddwn i eisoes yn mynd tuag at yr allanfa agosaf."

3. "Roeddwn i'n teimlo wedi fy llethu a doeddwn i ddim yn gallu meddwl am unrhyw beth i'w wneud."

4. "Fe wnes i gamu o flaen fy ffrind a dweud wrth bawb arall i symud yn ôl."

5. "Fe wnes i stopio siarad a chanolbwyntio fy holl sylw ar y sŵn."

Pa ymateb sydd ar waith?

Nawr rhowch gynnig ar ambell enghraifft fwy heriol.

Allwch chi nodi'r ymateb i ofn? Mae'n bosib y bydd mwy nag un ateb cywir.

1. "Fe wnes i edrych o gwmpas yn ofalus, nodi ble roedd yr allanfeydd a gwylio beth oedd pawb arall yn ei wneud."

2. "Fe wnes i ddechrau ymddwyn yn hwyliog a chyfeillgar, er fy mod i'n teimlo'n ofnus."

3. "Am ychydig eiliadau doeddwn i ddim yn gallu penderfynu beth i'w wneud, ond unwaith roeddwn i wedi llawn ddeall y sefyllfa, fe wnes i redeg."

4. "Fe wnes i symud yn agosach oherwydd bod angen help ar rywun."

Mwy nag un ymateb i ofn

Mae llawer o bobl yn profi mwy nag un ymateb i ofn yn ystod yr un sefyllfa.

Darllenwch yr enghreifftiau isod.

Enghraifft A

Rydych chi'n clywed sŵn rhyfedd y tu allan.

Yn gyntaf, rydych chi'n oedi ac yn gwrando'n ofalus.

Yna rydych chi'n sylweddoli bod perygl posib ac yn symud i ffwrdd.

Pa ddau ymateb i ofn sydd ar waith?

Enghraifft B

Wrth i chi gerdded adref, mae dieithryn dig yn dechrau gweiddi arnoch chi.

Ar y dechrau, rydych chi'n teimlo wedi'ch llethu ac yn methu ymateb.

Ar ôl ychydig eiliadau, rydych chi'n dechrau siarad yn dawel ac yn gwrtais er mwyn ceisio osgoi gwaethygu'r sefyllfa.

Pa ddau ymateb i ofn sydd ar waith?

Pam mae pobl yn ymateb yn wahanol?

Hyd yn hyn, rydych chi wedi archwilio'r 5 Ymateb i ofn a'u defnyddio i ddosbarthu gwahanol ymatebion i berygl.

Ond ydy pob person yn ymateb yn yr un ffordd?

Dychmygwch fod yr un sefyllfa yn cael ei wynebu gan sawl person gwahanol.

Fydden nhw i gyd yn ymateb yn yr un ffordd yn union?

Y Senario: Yn sydyn, mae ci mawr yn rhedeg tuag at bum person gwahanol.

Y Bobl:

1. Nyrs filfeddygol sy'n gweithio gydag anifeiliaid bob dydd.
2. Plentyn ifanc sy'n ofni cŵn.
3. Person sydd wedi cael ei frathu gan gi yn y gorffennol.
4. Person sy'n cerdded gyda'i frawd neu chwaer iau.
5. Swyddog trin cŵn yr heddlu.

Pa ymateb i ofn y gallai pob unigolyn ei ddangos?

Fyddai pawb yn ymateb yn yr un ffordd?

Pam fydden nhw'n ymateb yn wahanol efallai?

Beth sy'n gallu dylanwadu ar ein hymateb i ofn?

Gall llawer o ffactorau effeithio ar sut mae person yn ymateb i ofn, gan gynnwys:

• Profiadau blaenorol
• Oedran
• Hyfforddiant a gwybodaeth
• Galluoedd corfforol
• Hyder
• Cyfrifoldeb dros bobl eraill
• Pa mor beryglus yw'r bygythiad
• Yr amgylchedd

Oherwydd bod pob sefyllfa yn wahanol, dydy pawb ddim yn ymateb i ofn yn yr un ffordd.

Meddwl fel Seicolegydd

Gall dau berson brofi'r un sefyllfa ac ymateb mewn ffyrdd hollol wahanol.

Dydy hyn ddim yn golygu bod un person yn "iawn" a'r llall yn "anghywir".

Mae ymatebion i ofn yn cael eu dylanwadu gan lawer o wahanol ffactorau ac yn aml maen nhw'n digwydd yn awtomatig.

Pobl ac Anifeiliaid

Nid dim ond pobl sy'n ymateb i ofn.

Mae llawer o anifeiliaid yn dangos ymddygiadau sy'n debyg i'r 5 Ymateb.

Gadewch i ni edrych eto ar ambell senario flaenorol a'u chymharu ag ymatebion anifeiliaid mewn sefyllfaoedd tebyg.

Ymladd

Enghraifft ddynol: Rhiant yn rhuthro tuag at berygl i amddiffyn plentyn.

Enghraifft o anifail: Arth yn symud tuag at fygythiad i amddiffyn ei chenawon.

Enghraifft annisgwyl o fyd anifeiliaid: Yn hytrach nag ymddygiad ymosodol arferol, mae chwyddbysgodyn yn chwyddo ei gorff gyda dŵr ac yn dangos pigau miniog i roi'r argraff ar unwaith ei fod yn rhy fawr a pheryglus i'w lyncu.

Ffoi

Enghraifft ddynol: Pobl yn gadael adeilad ar ôl darganfod tân.

Enghraifft o anifail: Mae cwningen yn rhedeg i ffwrdd yn gyflym ar ôl gweld llwynog.

Enghraifft annisgwyl o fyd anifeiliaid: Mae pysgod hedegog yn llamu allan o'r dŵr ac yn gleidio hyd at 200 metr drwy'r awyr i ddianc rhag ysglyfaethwyr tanddwr fel tiwna neu ddolffiniaid.

Rhewi

Enghraifft ddynol: Rhywun yn clywed sŵn traed y tu ôl iddyn nhw ac yn asesu'r sefyllfa mewn ffordd hynod effro.

Enghraifft o anifail: Mae carw yn clywed sŵn annisgwyl ac yn stopio i ganolbwyntio ar yr hyn sydd o'i gwmpas.

Enghraifft annisgwyl o fyd anifeiliaid: Mae adar y bwn (sy'n byw ar gorstir) yn pwyntio eu pigau yn syth i fyny i'r awyr ac yn siglo'n araf mewn amser gyda'r cyrs cyfagos, gan wneud eu hunain yn anweledig i ysglyfaethwyr o'r awyr drwy ddynwared gweithredol.

Plesio

Enghraifft ddynol: Rhywun yn ceisio aros yn dawel a chydweithredol yn ystod unrhyw wrthdaro.

Enghraifft o anifail: Mae blaidd yn swatio ac yn osgoi herio aelod cryfach o'r haid.

Enghraifft annisgwyl o fyd anifeiliaid: Mae pysgod glanhau yn perfformio symudiadau "dawnsio" anfygythiol penodol i dawelu pysgod ysglyfaethus a fyddai fel arfer yn eu bwyta, gan gyfleu cydweithredu yn hytrach na gwrthdaro.

Ildio

Enghraifft ddynol: Person yn teimlo wedi'i lethu ac yn methu ymateb yn ystod sefyllfa hynod frawychus.

Enghraifft o anifail: Mae oposwm yn llonyddu'n llwyr ac yn ymddangos yn farw pan gaiff ei fygwth.

Enghraifft annisgwyl o fyd anifeiliaid: Oherwydd cyflwr cyhyrau etifeddol (myotonia congenita), mae geifr llewygu yn profi stiffrwydd dros dro yn eu cyhyrau pan maen nhw'n dychryn, gan achosi iddyn nhw gwympo ar eu hochr wrth brofi panig - enghraifft gorfforol a llythrennol o ildio drwy fynd yn llipa.

Esblygiad

Rydyn ni wedi edrych ar sut mae pobl ac anifeiliaid yn gallu dangos ymatebion gwahanol i ofn.

Mae seicolegwyr a biolegwyr yn credu bod yr ymatebion hyn yn bodoli oherwydd eu bod nhw'n gallu helpu unigolion i oroesi sefyllfaoedd peryglus.

Os yw ymateb yn gwella'r siawns o oroesi, mae'n bosib ei fod yn fwy tebygol o gael ei drosglwyddo o un genhedlaeth i'r llall.

Beth os...

Dychmygwch mai dim ond un ymateb i ofn oedd gan fodau dynol.

Er enghraifft, beth pe bai pawb bob amser yn ymateb drwy redeg i ffwrdd?

Pa broblemau allai hynny eu creu?

Pam felly y gall meddu ar sawl ymateb i ofn gynyddu'r siawns o oroesi?

Gwyddonwyr yn Dal i Gwestiynu

Dydy seicolegwyr ddim bob amser yn cytuno'n union sut i ddosbarthu ymatebion i ofn.

Mae rhai ymddygiadau, fel chwyddbysgodyn yn chwyddo neu stiffrwydd geifr llewygu, nad ydyn nhw'n gweddu'n berffaith i un categori.

Mae hyn yn ein hatgoffa bod systemau dosbarthu yn adnoddau defnyddiol, ond mae natur yn aml yn fwy cymhleth na'r categorïau rydyn ni'n eu creu.

Y Lloches Storm

Rydych chi a thri ffrind yn crwydro mewn ardal anghysbell pan fydd storm yn taro.

Wrth i'r glaw arllwys yn drymach, rydych chi'n dod o hyd i hen adeilad sy'n ymddangos yn wag ac yn penderfynu cysgodi y tu mewn.

Wrth aros i'r storm basio, rydych chi'n clywed sŵn uchel o ystafell arall.

Ychydig funudau yn ddiweddarach:

• Mae'r goleuadau yn diffodd.
• Mae un o'ch ffrindiau yn dychryn ac yn dechrau mynd i banig.
• Rydych chi'n clywed sŵn traed yn yr adeilad yn rhywle.

Dydych chi ddim yn siŵr oes yna rywun arall yno gyda chi neu ai'r storm sydd wedi achosi'r sŵn.

Dydych chi ddim yn gwybod beth sy'n digwydd.

Her 1

Dychmygwch berson yn ymateb gyda phob un o'r 5 Ymateb.

Ar gyfer pob ymateb:

1. Beth allai'r person hwnnw ei wneud?
2. Sut gallai'r ymateb ei helpu?
3. Beth yw anfanteision posib yr ymateb hwnnw?

Her 2

Nawr ystyriwch y pedwar person isod:

• Diffoddwr tân cymwys
• Plentyn ifanc
• Rhywun sydd wedi crwydro'r ardal sawl gwaith o'r blaen
• Rhywun sy'n gyfrifol am y criw

Fydden nhw i gyd yn ymateb yn yr un ffordd yn y senario hwn?

Esboniwch eich rhesymu.

What Would You Do?

Most people have heard of the "fight or flight" response.

Do humans really have only two ways to respond to danger?

Before learning about the science of fear, think about how you might respond in the situations below.

There are no right or wrong answers.

Keep your responses safe. You'll revisit them later in the activity.

Scenario 1

You are walking home alone at night when you hear footsteps behind you.

They seem to be getting closer.

What do you think your first reaction would be?

Scenario 2:

As you walk past a graveyard at night, you hear movement behind a nearby headstone.

You cannot see what caused it.

What do you think your first reaction would be?

Scenario 3:

You are home alone.

A loud crash comes from another room in the house.

What do you think your first reaction would be?

Scenario 4:

You are camping in the woods with friends.

A large wild animal suddenly emerges from the trees and growls.

What do you think your first reaction would be?

Meet the 5 F Words

Think about your responses to the scenarios provided.

Were your reactions all the same, or did they vary depending on the situation?

Psychologists have identified five common ways that people respond to fear and danger. These are often called the 5 Fs of Fear.

Fight

Responding to a threat by confronting it or attempting to protect yourself or others.

Example: A parent rushing towards danger to protect their child.

Possible Advantage: May help protect yourself or others from immediate harm.

Flight

Responding to a threat by moving away from it or escaping.

Example: Leaving a building after discovering a fire.

Possible Advantage: Creates distance between you and the threat.

Freeze

Assessing a potential threat before deciding how to respond.

Example: Hearing unexpected footsteps behind you and looking around to work out where they are coming from.

Possible Advantage: Helps you gather information and decide on the most appropriate response.

Fawn

Attempting to reduce danger by appearing friendly, cooperative or non-threatening.

Example: Trying to calm an angry person through polite and cooperative behaviour.

Possible Advantage: May reduce aggression and help de-escalate a situation.

Flop

An involuntary shutdown response that can occur during overwhelming fear.

Example: Feeling unable to move or react during an extremely frightening situation.

Possible Advantage: Remaining still may reduce attention when escape or defence is not possible.

Your turn

Which of the 5 Fs best matches the response you described for each scenario?

Did you use the same fear response every time?

Were any of your responses difficult to classify?

Could someone experience more than one fear response during the same situation?

Fear Response Detective

Spot the Fear Response

Read each statement and decide which fear response it best matches.

1. "I kept smiling, agreeing, and trying to keep the situation calm."

2. "Before I realised what was happening, I was already heading towards the nearest exit."

3. "I felt overwhelmed and couldn't think of anything to do."

4. "I stepped in front of my friend and told everyone else to move back."

5. "I stopped talking and focused all my attention on the sound."

Which Response Is It?

Now try some more challenging examples.

Can you identify the fear response? There may be more than one correct answer.

1. "I looked around carefully, checking where the exits were and watching what everyone else was doing."

2. "I started joking and acting friendly even though I felt frightened."

3. "For a few moments I couldn't decide what to do, but once I understood the situation I ran."

4. "I moved closer because someone needed help."

More Than One Fear Response

Many people experience more than one fear response during the same situation.

Read the examples below.

Example A

You hear a strange noise outside.

First, you stop and listen carefully.

Then you realise there may be danger and move away.

Which two fear responses are shown?

Example B

You are walking home when an angry stranger begins shouting at you.

At first, you feel overwhelmed and unable to react.

After a few moments, you begin speaking calmly and politely to try to avoid making the situation worse.

Which two fear responses are shown?

Why Do People Respond Differently?

So far, you've explored the 5 Fs of Fear and used them to classify different responses to danger.

But do all people react in the same way?

Imagine the same situation is faced by several different people.

Would they all respond in exactly the same way?

The Scenario: A large dog suddenly runs towards five different people.

The People:

1. A veterinary nurse who works with animals every day.
2. A young child who is afraid of dogs.
3. A person who has been bitten by a dog in the past.
4. A person walking with their younger brother or sister.
5. A police dog handler.

Which fear response might each person show?

Would everyone respond in the same way?

Why might their responses be different?

What Can Influence Our Fear Responses?

Many factors can affect how a person responds to fear, including:

• Previous experiences
• Age
• Training and knowledge
• Physical abilities
• Confidence
• Responsibility for other people
• How dangerous the threat appears to be
• The environment

Because every situation is different, people do not all respond to fear in the same way.

Think Like a Psychologist

Two people can experience the same situation and respond in completely different ways.

This does not mean one person was "right" and the other was "wrong".

Fear responses are influenced by many different factors and often happen automatically.

Humans and Animals

Fear responses are not unique to humans.

Many animals show behaviours that are similar to the 5 Fs of Fear.

Let's revisit some of our previous scenarios and compare to similar animal reactions.

Fight

Human Example: A parent rushes towards danger to protect their child.

Animal Example: A bear moves towards a threat to protect its cubs.

Surprising Animal Example: Instead of standard physical aggression, a pufferfish inflates its body with water and displays sharp spines to instantly make itself too large and dangerous to swallow.

Flight

Human Example: People leave a building after discovering a fire.

Animal Example: A rabbit quickly runs away after spotting a fox.

Surprising Animal Example: Flying fish launch out of the water and glide up to 200 meters through the air to escape underwater predators like tuna or dolphins.

Freeze

Human Example: Someone hears footsteps behind them and becomes highly alert while assessing the situation.

Animal Example: A deer hears an unexpected sound and stops to focus on its surroundings.

Surprising Animal Example: Bitterns (marsh birds) point their beaks directly straight up into the air and sway slowly in time with the surrounding reeds, rendering themselves invisible to aerial predators through active mimicry.

Fawn

Human Example: Someone tries to stay calm and cooperative during a confrontation.

Animal Example: A wolf lowers its body and avoids challenging a stronger pack member.

Surprising Animal Example: Cleaner fish perform specific, non-threatening "dancing" movements to calm down predatory fish that would normally eat them, signaling cooperation instead of conflict.

Flop

Human Example: A person feels overwhelmed and unable to react during an extremely frightening situation.

Animal Example: An opossum becomes motionless and appears dead when threatened.

Surprising Animal Example: Due to a hereditary muscle condition (myotonia congenita), fainting goats experience temporary muscle stiffness when startled, causing them to collapse entirely on their side when panicked - a literal, physical "flop."

Evolution

We've looked at how both humans and animals can show different fear responses.

Psychologists and biologists think these responses exist because they can help individuals survive dangerous situations.

If a response improves the chance of survival, it may be more likely to be passed on through generations.

What if...

Imagine humans only had one fear response.

For example, what if everyone always reacted by running away?

What problems might this create?

So, why might having several fear responses increase the chances of survival?

Scientists Still Ask Questions

Psychologists do not always agree exactly how fear responses should be classified.

Some behaviours, such as a pufferfish inflating or a fainting goat becoming rigid, do not fit perfectly into a single category.

This reminds us that classification systems are useful tools, but nature is often more complicated than the categories we create.

The Storm Shelter

You and three friends are exploring a remote area when a storm begins.

As the rain gets heavier, you find an old building that appears empty and decide to take shelter inside.

While waiting for the storm to pass, you hear a loud crash from another room.

A few moments later:

• The lights go out.
• One of your friends becomes frightened and begins to panic.
• You hear footsteps somewhere inside the building.

You are not sure whether someone else is there with you or whether the sound was caused by the storm.

You do not know what is happening.

Challenge 1

Imagine a person responding with each of the 5 Fs.

For each response:

1. What might that person do?
2. How could the response help them?
3. What could be the disadvantages of that response?

Challenge 2

Now consider the four people below:

• A trained firefighter
• A young child
• Someone who has explored the area many times before
• Someone responsible for looking after the group

Would they all react in the same way in this scenario?

Explain your reasoning.