Synhwyro'r Amgylchedd

Er mwyn ymchwilio i ddigwyddiadau anarferol, mae angen i chi ddeall yn gyntaf sut mae bodau dynol yn casglu gwybodaeth.

Mae eich corff yn cynnwys celloedd derbyn arbenigol sy'n synhwyro newidiadau yn eich amgylchfyd. Mae'r celloedd derbyn hyn yn ymateb i wahanol ysgogiadau, fel golau, sain, cemegion, tymheredd a gwasgedd.

Mae'r wybodaeth yn cael ei hanfon i'r ymennydd, sy'n dehongli'r data ac yn eich helpu i benderfynu sut i ymateb.

Oeddech Chi'n Gwybod?

Mae llawer o bobl yn dysgu am y pum prif synnwyr, ond gall bodau dynol synhwyro llawer mwy na golwg, clyw, arogl, blas a chyffyrddiad.

Er enghraifft, mae derbynyddion yn y glust fewnol yn helpu i gynnal cydbwysedd, tra bod propriodderbynyddion mewn cyhyrau a chymalau yn helpu eich ymennydd i gadw golwg ar ystum gwahanol rannau o'ch corff heb i chi orfod edrych arnyn nhw.

Gweithgaredd 1: Beth sy'n Cael ei Synhwyro?

Ystyriwch y sefyllfaoedd canlynol:

1. Arogli mwg
2. Clywed sŵn traed y tu ôl i chi
3. Colli eich cydbwysedd ar gwch sy'n symud
4. Gweld cysgod yn symud
5. Teimlo awel oer
6. Dal pêl
7. Cyffwrdd arwyneb garw

Pa ysgogiad sy'n cael ei synhwyro ym mhob senario?

Pa dderbynyddion neu organau sy'n rhan o wneud hynny?

Pa enghreifftiau sy'n darparu gwybodaeth am y byd y tu allan?

Pa enghreifftiau sy'n darparu gwybodaeth am ystum a symudiad eich corff chi eich hun?

Gweithgaredd 2: Ydy bodau dynol yn dda am ganfod?

Mae ymchwilwyr yn derbyn yr adroddiadau canlynol o wahanol leoliadau:

1. "Fe welais i ffigwr tywyll yn symud rhwng y coed."
2. "Fe glywais i chwyrnu yn dod o'r adeilad."
3. "Roedd yr ystafell yn teimlo'n oerach yn sydyn"

Pa dderbynyddion a gafodd eu defnyddio i wneud pob arsylwad?

Pa mor ddibynadwy yw pob arsylwad?

Pa ffactorau allai wneud yr arsylwi yn llai dibynadwy?

Pa dystiolaeth ychwanegol fyddai'n helpu i gadarnhau pob adroddiad?

Gweithgaredd 3: Beth all bodau dynol ei ganfod?

Ystyriwch y ffenomenau amrywiol hyn:

1. Golau gweladwy
2. Meysydd trydanol
3. Ymbelydredd is-goch
4. Tonnau sain
5. Ymbelydredd uwchfioled
6. Meysydd magnetig

Pa rai mae bodau dynol yn gallu eu canfod yn naturiol?

Pa rai nad oes modd eu canfod yn uniongyrchol?

Pam fyddai angen offer arbenigol ar ymchwilwyr?

Uwch-synwyryddion Natur

Mae bodau dynol yn gallu synhwyro llawer o ysgogiadau gwahanol, ond mae cyfyngiadau i'r hyn y gallwn ni ei synhwyro'n uniongyrchol.

Mae rhai anifeiliaid wedi esblygu addasiadau arbenigol sy'n caniatáu iddyn nhw gasglu gwybodaeth am eu hamgylchedd mewn ffyrdd na all bodau dynol. Mae'r addasiadau hyn yn eu helpu i ddod o hyd i fwyd, osgoi ysglyfaethwyr a llywio drwy eu hamgylchedd.

Mae gwyddonwyr yn aml yn astudio'r systemau biolegol hyn wrth ddylunio technolegau a synwyryddion newydd.

Adlaisleoli: Yr Ystlum

Mae ystlumod yn weithgar yn y nos ac yn aml yn hela mewn tywyllwch llwyr.

Yn hytrach na dibynnu ar olwg, mae llawer o ystlumod yn defnyddio adlaisleoli. Maen nhw'n cynhyrchu tonnau sain amledd uchel ac yn gwrando ar yr adleisiau sy'n bownsio'n ôl o wrthrychau cyfagos.

Mae hyd yr amser i'r adlais ddychwelyd yn helpu'r ystlum i benderfynu:

• Y pellter i wrthrych
• Maint gwrthrych
• Cyfeiriad gwrthrych

Mae hyn yn caniatáu i ystlumod symud o gwmpas a dal pryfed hyd yn oed pan nad oes llawer o olau.

Mae'n amhosib i fodau dynol ganfod y synau uwchsain (amledd uchel) hyn yn naturiol.

Nodyn Hela Bwystfilod: Os oedd creadur yn cuddio yn y tywyllwch, gallai adlaisleoli ddatgelu ei leoliad heb i'r ystlum orfod ei weld yn uniongyrchol.

Canfod Is-goch: Gwiber Bantiog

Mae gan wiberod pantiog organau arbenigol wedi'u lleoli rhwng eu llygaid a'u ffroenau.

Mae'r organau hyn yn canfod ymbelydredd is-goch, sy'n cael ei allyrru gan wrthrychau cynnes.

Mae hyn yn caniatáu i'r neidr wneud y canlynol:

• Canfod ysglyfaeth yn y tywyllwch
• Adnabod anifeiliaid gwaed cynnes
• Lleoli targedau hyd yn oed pan fyddan nhw wedi'u cuddio'n rhannol

Dydy bodau dynol ddim yn gallu canfod ymbelydredd is-goch yn naturiol.

Nodyn Hela Bwystfilod: Gallai synhwyrydd is-goch helpu ymchwilwyr i adnabod gwrthrychau cynnes neu anifeiliaid wedi'u cuddio mewn amgylcheddau tywyll.

Electrodderbyn: Y Siarc

Mae rhai siarcod yn gallu synhwyro signalau trydanol bach iawn sy'n cael eu cynhyrchu gan gyhyrau a nerfau anifeiliaid eraill.

Mae yna dderbynyddion arbenigol o amgylch pen y siarc, o'r enw ampwlâu Lorenzini.

Mae'r derbynyddion hyn yn caniatáu i siarcod:

• Leoli ysglyfaeth gudd
• Canfod symudiad o dan dywod
• Hela hyd yn oed pan fydd y gwelededd yn wael

Dydy bodau dynol ddim yn gallu canfod meysydd trydanol heb offer arbenigol.

Nodyn Hela Bwystfilod: Pe bai creadur yn llwyddo i guddio, ond ei fod yn dal yn fyw ac yn symud, gallai signalau trydanol ddatgelu ei bresenoldeb.

Magnetodderbyn: Cwmpawd Natur

Mae sawl rhywogaeth, gan gynnwys adar a chrwbanod môr, yn gallu synhwyro maes magnetig y Ddaear.

Mae'r gallu hwn yn eu helpu i wneud y canlynol:

• Llywio pellteroedd hir
• Dal i deithio i'r un cyfeiriad wrth fudo
• Dychwelyd i leoliadau cyfarwydd

Er nad yw bodau dynol yn gallu canfod meysydd magnetig yn uniongyrchol, mae technoleg fel cwmpawdau yn gallu eu mesur.

Nodyn Hela Bwystfilod: Os yw adroddiadau'n awgrymu bod creadur bob amser yn ymddangos yn yr un lleoliadau, fe allai mesuriadau meysydd magnetig helpu ymchwilwyr i adnabod patrymau.

Golwg Uwchfioled: Ceirw Llychlyn

Mae ceirw yn byw yn amgylcheddau'r Arctig lle mae eira a rhew yn adlewyrchu llawer iawn o olau.

Yn wahanol i bobl, mae ceirw Llychlyn yn gallu gweld golau uwchfioled (UV), math o ymbelydredd electromagnetig gyda thonfedd fyrrach na golau gweladwy.

Mae'r gallu hwn yn eu helpu i ganfod gwrthrychau a fyddai fel arall yn ymdoddi â'r dirwedd aeafol. Er enghraifft:

• Mae cennau, ffynhonnell fwyd bwysig, yn amsugno golau UV ac yn ymddangos yn dywyll yn erbyn eira.
• Mae ffwr ac wrin ysglyfaethwr yn gallu sefyll allan yn fwy clir.
• Mae'n haws gwahaniaethu rhwng nodweddion wyneb y tir yn ystod gaeaf hir yr Arctig.

Dydy bodau dynol ddim yn gallu gweld ymbelydredd uwchfioled yn uniongyrchol, ond mae'n bosib i gamerâu a synwyryddion arbenigol wneud hynny.

Nodyn Hela Bwystfilod: Os yw creadur yn gadael olion sy'n adlewyrchu neu'n amsugno golau uwchfioled, gallai camera UV ddatgelu tystiolaeth sy'n anweledig i'r llygad dynol.

O Dderbynyddion i Synwyryddion

Mae pobl ac anifeiliaid yn casglu gwybodaeth gan ddefnyddio derbynyddion biolegol.

Dydy cyfrifiaduron ddim yn gallu gweld, clywed na theimlo yn yr un modd. Yn hytrach, maen nhw'n defnyddio synwyryddion.

Dyfais yw synhwyrydd sy'n canfod ysgogiad ac yn ei drosi'n ddata y mae modd i gyfrifiadur ei brosesu.

Yn union fel y mae gwahanol dderbynyddion yn canfod gwahanol ysgogiadau, mae gwahanol synwyryddion wedi'u cynllunio i gasglu gwahanol fathau o wybodaeth.

Canfod Biolegol ac Electronig

Ysgogiad	Canfod gan Ddyn/Anifail	Synhwyrydd Electronig
Golau gweladwy	Llygad	Camera/synhwyrydd golau
Sain	Clust	Meicroffon
Tymheredd	Derbynyddion tymheredd	Synhwyrydd tymheredd
Symud	Llygaid, clust fewnol	Synhwyrydd symud/mesurydd cyflymu
Pellter	Llygaid, adlaisleoli (ystlumod)	Synhwyrydd uwchsonig
Ymbelydredd is-goch	Organau gwiber bantiog	Synhwyrydd is-goch
Ymbelydredd uwchfioled	Llygaid ceirw Llychlyn	Synhwyrydd uwchfioled
Meysydd magnetig	Magnetodderbyn crwban môr	Magnetomedr/cwmpawd
Meysydd trydanol	Electrodderbyn siarc	Synhwyrydd EMF

Pam mae angen sawl synhwyrydd gwahanol ar gyfrifiadur yn hytrach na dim ond un?

Gweithgaredd 4: Dewis y synhwyrydd cywir

Mae gwahanol synwyryddion yn ddefnyddiol mewn gwahanol sefyllfaoedd.

Ystyriwch yr ymchwiliadau canlynol.

Ymchwiliad A:

Mae tyst yn adrodd ei fod wedi clywed synau rhyfedd mewn hen adeilad gwag.

Pa synhwyrydd fyddai'n darparu'r dystiolaeth fwyaf defnyddiol?

Esboniwch eich ateb.

Ymchwiliad B:

Mae'n ymddangos bod rhywbeth yn symud drwy goedwig wedi iddi dywyllu, ond does dim modd ei weld yn glir.

Pa synhwyrydd fyddai'n darparu'r dystiolaeth fwyaf defnyddiol?

Fyddai mwy nag un synhwyrydd yn gallu helpu?

Ymchwiliad C:

Y gred yw bod creadur yn gadael ôl sy'n amhosib i'r llygad dynol ei weld.

Pa synhwyrydd/synwyryddion allai helpu ymchwilwyr i gasglu tystiolaeth?

Esboniwch eich rhesymu.

Pwysigrwydd Data

Dydy synhwyrydd ddim yn dweud beth achosodd digwyddiad.

Mae'n cofnodi data, a dim mwy.

Rhaid i wyddonwyr ddadansoddi'r data sy'n cael ei gasglu a phenderfynu pa esboniad sy'n cael ei gefnogi orau gan y dystiolaeth.

Gweithgaredd 5: Meddwl fel Gwyddonydd

Mae synhwyrydd is-goch yn canfod gwrthrych cynnes sy'n symud drwy gae yn y nos.

Pa wybodaeth mae'r synhwyrydd wedi'i chasglu mewn gwirionedd?

Pa dystiolaeth ychwanegol fyddai'n helpu i adnabod y gwrthrych?

Pam mae'n bwysig osgoi llunio casgliad yn rhy sydyn?

Pecyn Cymorth yr Ymchwilydd Paranormal

Mae ymchwilwyr paranormal yn aml yn defnyddio offer arbenigol wrth ymchwilio i adroddiadau o ysbrydion, angenfilod a digwyddiadau anesboniadwy.

Datblygwyd llawer o'r dyfeisiau hyn at ddibenion gwyddonol, peirianyddol neu ddiogelwch. Mae ymchwilwyr paranormal yn eu defnyddio oherwydd eu bod yn gallu canfod newidiadau yn yr amgylchedd nad yw'n hawdd i bobl arsylwi arnyn nhw.

Yr her i ymchwilwyr yw penderfynu a yw darlleniadau anarferol yn dystiolaeth o rywbeth anarferol neu a oes esboniad mwy cyffredin.

Offeryn 1: Pod REM

Mae Pod REM yn cynnwys synwyryddion sy'n ymateb i newidiadau yn yr amgylchedd electromagnetig o amgylch y ddyfais. Pan fydd y newidiadau hyn yn cael eu canfod, mae'r ddyfais yn goleuo neu'n cynhyrchu synau i rybuddio'r defnyddiwr.

Yn wahanol i gamera neu feicroffon, dydy Pod REM ddim yn recordio delweddau na sain. Yn hytrach, mae'n canfod newidiadau yn yr amgylchedd electromagnetig o amgylch y ddyfais.

Pam mae ymchwilwyr paranormal yn ei ddefnyddio?

Mae rhai ymchwilwyr yn credu y gall tarfu anesboniadwy yn y maes electromagnetig o amgylch Pod REM fod yn arwydd o bresenoldeb rhywbeth gerllaw.

Mae'r ddyfais yn aml yn cael ei gosod mewn lleoliadau lle mae adroddiadau am weithgaredd anarferol wedi'i chofnodi, a'i adael i fonitro'r amgylchedd.

Yr Her Wyddonol

Yn wahanol i sain, golau neu dymheredd, dydy bodau dynol ddim yn gallu synhwyro meysydd electromagnetig yn uniongyrchol.

Mae hyn yn golygu y gall ymchwilwyr wybod pan fydd y ddyfais wedi canfod newid, ond fyddan nhw ddim yn gallu penderfynu ar unwaith beth achosodd y newid hwnnw.

O ganlyniad, gall dehongli sbardunau Pod REM fod yn heriol a bydd angen tystiolaeth ychwanegol.

Beth allai sbarduno Pod REM?

Mae achosion posib yn cynnwys:

• Person yn symud yn agos at y ddyfais
• Ffonau symudol
• Trawsyriadau radio
• Offer Wi-Fi
• Gwifrau trydanol
• Dyfeisiau electronig cyfagos
• Trydan statig

Mae'n bwysig nodi ei bod yn bosib na fydd ffynhonnell y tarfu bob amser wedi'i lleoli'n uniongyrchol wrth ymyl y Pod REM. Gall signalau di-wifr ac ymyrraeth electromagnetig darddu o rywle arall yn yr amgylchedd cyfagos.

Pwynt Allweddol

Gall Pod REM ddweud fod rhywbeth wedi newid, ond dydy e ddim yn gallu dweud beth achosodd y newid.

Offeryn 2: Camera delweddu thermol

Mae camera delweddu thermol yn canfod ymbelydredd is-goch, sy'n cael ei allyrru gan bob gwrthrych sydd â thymheredd uwchlaw sero absoliwt.

Mae faint o ymbelydredd is-goch sy'n cael ei allyrru yn dibynnu ar dymheredd y gwrthrych.

Mae'r camera yn trosi'r wybodaeth hon yn ddelwedd, gan ganiatáu i wahaniaethau mewn tymheredd gael eu delweddu.

Yn wahanol i gamera arferol, dydy camera thermol ddim yn canfod golau gweladwy. Yn hytrach, mae'n canfod egni gwres.

Pam mae ymchwilwyr paranormal yn ei ddefnyddio?

Mae ymchwilwyr paranormal yn aml yn defnyddio camerâu delweddu thermol i chwilio am:

• Fannau oer sydd wedi cael eu nodi
• Symudiad cudd yn y tywyllwch
• Olion traed neu olion dwylo cynnes
• Arwyddion gwres sydd ddim yn weladwy i'r llygad noeth

Oherwydd bod camerâu thermol yn gallu gweithio heb olau gweladwy, maen nhw'n ddefnyddiol mewn amgylcheddau tywyll.

Yr Her Wyddonol

Mae bodau dynol yn gallu teimlo'n boeth ac yn oer, ond dydy'n derbynyddion tymheredd ni ddim yn fanwl iawn.

Gall camera thermol ganfod gwahaniaethau tymheredd llawer llai nag unrhyw beth y gall person ei deimlo.

Ond dim ond gwahaniaethau tymheredd sy'n cael eu dangos gan ddelwedd thermol - dydy e ddim yn esbonio beth achosodd y gwahaniaethau hynny.

Beth allai achosi delweddau thermol anarferol?

Mae'n bosib i wahaniaethau tymheredd gael eu hachosi gan:

• Ddrafftiau o ffenestri neu ddrysau
• Pibellau gwresogi wedi'u cuddio mewn waliau
• Ystafelloedd sydd wedi bod yn cael eu defnyddio'n ddiweddar
• Cyfarpar trydanol
• Golau'r haul yn cynhesu arwynebau yn gynharach yn y dydd
• Anifeiliaid yn symud drwy'r ardal

Mae'n bosib i ardal oer neu gynnes ymddangos yn anarferol, ond mae angen ymchwilio pellach i nodi'r achos.

Pwynt Allweddol

Gall camera thermol ddangos lle mae'r tymheredd yn wahanol, ond dydy e ddim yn gallu esbonio pam eu bod nhw'n wahanol.

Offeryn 3: Recordydd Sain Digidol

Mae recordydd sain digidol yn defnyddio meicroffon i ganfod tonnau sain a'u trosi'n recordiad digidol.

Yn wahanol i glyw dynol, mae modd ailchwarae recordiadau sawl gwaith, eu dadansoddi'n fanwl, a'u rhannu gydag ymchwilwyr eraill.

Mae hyn yn caniatáu i dystiolaeth gael ei harchwilio'n fwy gofalus yn hytrach na gorfod dibynnu ar y cof yn unig.

Pam mae ymchwilwyr paranormal yn ei ddefnyddio?

Mae ymchwilwyr paranormal yn aml yn defnyddio recordwyr sain i gipio synau na wnaeth neb sylwi arnyn nhw efallai yn ystod ymchwiliad.

Mae rhai ymchwilwyr yn chwilio recordiadau am:

• Synau anesboniadwy
• Lleisiau
• Synau cnocio
• Newidiadau i'r sŵn cefndir

Mae'r recordiadau hyn yn aml yn cael eu hadolygu ar ôl i'r ymchwiliad ddod i ben.

Yr Her Wyddonol

Mae bodau dynol yn dda iawn am adnabod patrymau, gan gynnwys lleferydd.

Weithiau, gall hynny ein harwain i ddehongli synau ar hap fel geiriau neu negeseuon ystyrlon.

Gall gwahanol bobl sy'n gwrando ar yr un recordiad glywed pethau gwahanol.

Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i ymchwilwyr fod yn ofalus i beidio â gadael i ddisgwyliadau ddylanwadu ar sut mae tystiolaeth yn cael ei dehongli.

Beth allai achosi recordiadau anarferol?

Gallai esboniadau posib gynnwys:

• Gwynt
• Bywyd gwyllt
• Pibellau dŵr
• Adeiladau'n ehangu neu'n crebachu wrth i'r tymheredd newid
• Sgyrsiau pell
• Ymyrraeth electronig
• Synau cefndir na chafodd eu nodi ar y pryd

Mae'n bosib i recordiad gynnwys sain anarferol, ond mae angen tystiolaeth ychwanegol i nodi ei ffynhonnell.

Pwynt Allweddol

Mae recordiad yn darparu tystiolaeth bod sŵn wedi digwydd, ond dydy e ddim yn datgelu'n awtomatig beth gynhyrchodd y sŵn hwnnw.

Crynodeb

Mae synwyryddion yn ymestyn ein galluoedd, ond maen nhw hefyd yn gallu canfod pethau nad ydyn ni'n eu deall yn llawn neu na allwn eu profi'n uniongyrchol. O ganlyniad, rhaid bod yn ofalus a meddwl yn feirniadol wrth ddehongli data synhwyrydd.

Her: Gwerthuso'r dystiolaeth

Anaml y bydd ymchwilwyr paranormal yn dibynnu ar un darn o offer.

Yn hytrach, maen nhw'n cymharu tystiolaeth a gasglwyd o sawl ffynhonnell cyn dod i gasgliad.

Cofiwch: Mae synwyryddion yn casglu data. Ymchwilwyr sy'n gorfod penderfynu beth mae'r data yn ei olygu.

Ar gyfer pob ffeil achos isod:

1. Nodwch pa wybodaeth sy'n dystiolaeth a pha wybodaeth sy'n waith dehongli.
2. Awgrymwch esboniadau posib ar gyfer yr arsylwadau.
3. Penderfynwch a ydy'r dystiolaeth yn cefnogi esboniad paranormal.
4. Esboniwch pa dystiolaeth ychwanegol yr hoffech chi ei chasglu.

Ffeil Achos 1: Y Coridor Gwag

Mae ymchwilwyr yn adolygu'r dystiolaeth arall a gasglwyd ar yr un pryd:

• Does dim unrhyw symudiad i'w weld ar luniau teledu cylch cyfyng.
• Dydy'r camera delweddu thermol ddim yn canfod unrhyw newidiadau anarferol mewn tymheredd.
• Dydy'r recordydd sain ddim yn cipio unrhyw synau anarferol.
• Doedd dim ymchwilwyr yn y coridor ar y pryd.

Mae rheolwr y safle yn adrodd yn ddiweddarach fod mast ffôn symudol gerllaw a bod gwaith cynnal a chadw trydanol yn cael ei wneud mewn mannau eraill yn yr adeilad dros nos.

Ffeil Achos 2: Yr Ystafell Wely Oer

Yn ystod ymchwiliad dros nos, mae camera delweddu thermol yn cael ei osod yn yr ystafell.

Am tua 01:15, mae'r camera yn recordio ardal oer fawr yn lledaenu'n araf ar draws un wal ac i gornel o'r ystafell.

Mae arsylwadau ychwanegol yn cynnwys y canlynol:

• Mae tymheredd yr ystafell yn is nag ystafelloedd cyfagos.
• Mae'r recordydd sain yn cipio sŵn griddfan isel rhwng 01:10 a 01:25.
• Dydy'r Pod REM ddim yn cael ei sbarduno yn ystod yr ymchwiliad.
• Yn ddiweddarach, mae'r archwilwyr yn darganfod hen le tân wedi'i gau y tu ôl i banel pren yn y wal.

Ffeil Achos 3: Y Cysgod yn y Goedwig

• Mae camera delweddu thermol yn canfod gwrthrych cynnes yn symud ar draws ymyl y llannerch.
• Mae'r recordydd sain yn cipio synau siffrwd ac yna sgrech fer, uchel.
• Mae camera bywyd gwyllt yn cofnodi symudiad, ond mae'r ddelwedd yn aneglur a does dim modd adnabod y gwrthrych.
• Mae'r Pod REM yn cael ei sbarduno am gyfnod byr cyn ailddechrau gweithio yn y ffordd arferol.

Mae ymchwilwyr yn dychwelyd i'r safle fore trannoeth ac yn darganfod olion sawl anifail ger y llannerch. Fodd bynnag, mae tywydd gwael dros nos yn ei gwneud hi'n anodd gwybod pa rywogaethau oedd yn gyfrifol amdanyn nhw.

Ffeil Achos 4: Y Ffigwr yn y Seler

19:52

• Yn fuan ar ôl iddi dywyllu, mae'r system Kinect yn nodi'r hyn sy'n edrych fel ffigwr dynol yn sefyll ger y wal gefn.
• Mae'r meddalwedd yn cynhyrchu model ysgerbydol sy'n dangos safle pen, breichiau a choesau.
• Dydy'r camera delweddu thermol ddim yn canfod unrhyw arwydd cyfatebol o wres.
• Dim ond silffoedd, casgenni a blychau storio mae'r lluniau teledu cylch cyfyng yn eu dangos.

02:07

• Mae'r recordydd sain yn cipio cyfres o synau cnocio uchel.
• Mae lluniau teledu cylch cyfyng yn dangos gwrthrych bach yn disgyn o silff.
• Dydy'r Pod REM ddim yn cael ei sbarduno.
• Dydy'r system Kinect ddim yn canfod unrhyw ffigyrau dynol.

Mae archwiliad diweddarach o'r seler yn datgelu arwyddion o ddifrod dŵr ac estyll pren pydredig yn cynnal llawer o'r unedau silffoedd.

Beth rydyn ni wedi'i ddysgu?

Ym mhob ymchwiliad, llwyddodd yr offer i gasglu data.

Fodd bynnag, dim ond y cam cyntaf yw casglu data.

Rhaid i ymchwilwyr wneud y canlynol:

• Gwerthuso dibynadwyedd y dystiolaeth.
• Ystyried esboniadau amgen.
• Chwilio am dystiolaeth ategol o sawl ffynhonnell.
• Osgoi dod i gasgliad yn rhy sydyn.

Dydy'r ffaith bod synhwyrydd yn canfod rhywbeth anarferol ddim yn golygu bod yr achos yn anarferol.

Mae ymchwilwyr da, fel gwyddonwyr da, yn dilyn y dystiolaeth ble bynnag y mae'n eu harwain.

Estyniad: Creu Eich Pecyn Ymchwilio eich Hun

Trwy gydol y gweithgaredd hwn, rydych chi wedi archwilio sut mae bodau dynol, anifeiliaid a synwyryddion electronig yn casglu gwybodaeth am y byd o'u cwmpas.

Mae ymchwilwyr proffesiynol yn defnyddio ystod o offer arbenigol, ond yn aml, gall peirianwyr ddatrys yr un broblem gan ddefnyddio technoleg symlach.

Mae Micro:Bit y BBC yn cynnwys sawl synhwyrydd integredig sy'n caniatáu iddo gasglu data o'i amgylchedd.

Eich her chi yw dylunio eich dyfais eich hun i ymchwilio i'r paranormal.

Beth mae Micro:Bit yn gallu ei ganfod?

Mae'r synwyryddion sydd ar gael yn dibynnu ar ba fersiwn o Micro:Bit sy'n cael ei ddefnyddio.

• Synhwyrydd golau
• Synhwyrydd tymheredd
• Synhwyrydd symud (mesurydd cyflymu)
• Cwmpawd
• Meicroffon (fersiwn 2 yn unig)

Rhaglenni Posib:

Os ydych chi'n newydd i raglennu BBC Micro:Bit, neu eisiau sesiwn adolygu - ewch i'n Cyfres Gweithdy Micro:Bit Ar-lein.

Synhwyrydd Symudiadau Bwystfilod: Creu rhaglen sy'n sbarduno rhybudd pan fydd symudiad yn cael ei ganfod.

Monitor Gwylio Liw Nos: Cofnodi lefelau golau dros nos a nodi newidiadau anarferol.

Synhwyrydd Sŵn: Defnyddio meicroffon i fonitro lefelau sain a chofnodi synau uchel sydyn.

Synhwyrydd Anomaledd Cwmpawd: Canfod newidiadau i gyfeiriad magnetig ac ymchwilio i achosion posib.

Mynd ymhellach

Mae hefyd yn bosib cysylltu'r Micro:Bit â chydrannau electronig allanol.

Gan ddefnyddio'r adnoddau yn ein Cyfres Gweithdai Electroneg Ar-lein, gallech ehangu eich pecyn ymchwilio drwy ychwanegu:

• Synwyryddion symud PIR
• Synwyryddion golau ychwanegol
• Synwyryddion pellter uwchsain
• Deuodau allyrru golau a larymau
• Systemau cofnodi data

Pob lwc wrth hela'r ysbrydion!

Detecting the Environment

To investigate unusual events, you first need to understand how humans gather information.

Your body contains specialised receptor cells that detect changes in your surroundings. These receptors respond to different stimuli, such as light, sound, chemicals, temperature and pressure.

The information is sent to the brain, which interprets the data and helps you decide how to respond.

Did You Know?

Many people learn about the five main senses, but humans can detect much more than sight, hearing, smell, taste and touch.

For example, receptors in the inner ear help maintain balance, while proprioceptors in muscles and joints help your brain keep track of where different parts of your body are without needing to look at them.

Activity 1: What is Being Detected?

Consider the following situations:

1. Smelling smoke
2. Hearing footsteps behind you
3. Losing your balance on a moving boat
4. See a shadow move
5. Feeling a cold draught
6. Catching a ball
7. Touching a rough surface

What stimulus is being detected in each scenario?

Which receptors or organs are involved?

Which examples provide information about the outside world?

Which examples provide information about your own body's position and movement?

Activity 2: Are Humans Good Detectors?

Investigators receive the following reports from different locations:

1. "I saw a dark figure moving between the trees."
2. "I heard growling from inside the building."
3. "The room suddenly felt colder"

Which receptors were used to make each observation?

How reliable is each observation?

What factors might make the observation less reliable?

What additional evidence would help confirm each report?

Activity 3: What Can Humans Detect?

Consider this range of phenomena:

1. Visible light
2. Electrical fields
3. Infrared radiation
4. Sound waves
5. Ultraviolet radiation
6. Magnetic fields

Which can humans detect naturally?

Which cannot be detected directly?

Why might investigators need specialised equipment?

Nature's Super-Sensors

Humans can detect many different stimuli, but there are limits to what we can sense directly.

Some animals have evolved specialised adaptations that allow them to gather information about their surroundings in ways that humans cannot. These adaptations help them find food, avoid predators, and navigate their environment.

Scientists often study these biological systems when designing new technologies and sensors.

Echolocation: The Bat

Bats are active at night and often hunt in complete darkness.

Instead of relying on sight, many bats use echolocation. They produce high-frequency sound waves and listen for the echoes that bounce back from nearby objects.

The time taken for the echo to return helps the bat determine:

• The distance to an object
• The size of an object
• The direction of an object

This allows bats to navigate and catch insects even when there is very little light.

Humans cannot naturally detect these ultrasonic (high-frequency) sounds

Monster Hunter Note: If a creature was hiding in darkness, echolocation could reveal its location without needing to see it directly.

Infrared Detection: The Pit Viper

Pit vipers have specialised organs located between their eyes and nostrils.

These organs detect infrared radiation, which is emitted by warm objects.

This allows the snake to:

• Detect prey in darkness
• Identify warm-bodied animals
• Locate targets even when they are partially hidden

Humans cannot naturally detect infrared radiation.

Monster Hunter Note: An infrared detector could help investigators identify warm objects or animals hidden in dark environments.

Electroreception: The Shark

Some sharks can detect very small electrical signals produced by the muscles and nerves of other animals.

Specialised receptors called the Ampullae of Lorenzini are found around the shark's head.

These receptors allow sharks to:

• Locate hidden prey
• Detect movement beneath sand
• Hunt even when visibility is poor

Humans cannot detect electrical fields without specialised equipment.

Monster Hunter Note: If a creature remained hidden but was still alive and moving, electrical signals might reveal its presence.

Magnetoreception: Nature's Compass

Several species, including birds and sea turtles, can detect Earth's magnetic field.

This ability helps them:

• Navigate long distances
• Maintain direction during migration
• Return to familiar locations

Although humans cannot directly detect magnetic fields, technologies such as compasses can measure them.

Monster Hunter Note: If reports suggest a creature always appears in the same locations, magnetic field measurements may help investigators identify patterns.

Ultraviolet Vision: The Reindeer

Reindeer live in Arctic environments where snow and ice reflect large amounts of light.

Unlike humans, reindeer can see ultraviolet (UV) light, a type of electromagnetic radiation with a shorter wavelength than visible light.

This ability helps them detect objects that would otherwise blend into the snowy landscape. For example:

• Lichens, an important food source, absorb UV light and appear dark against snow.
• Predator fur and urine can stand out more clearly.
• Surface features become easier to distinguish during the long Arctic winter.

Humans cannot see ultraviolet radiation directly, but specialised cameras and sensors can detect it.

Monster Hunter Note: If a creature leaves behind traces that reflect or absorb ultraviolet light, a UV camera might reveal evidence that is invisible to the human eye.

From Receptors to Sensors

Humans and animals gather information using biological receptors.

Computers cannot see, hear or feel in the same way. Instead, they use sensors.

A sensor is a device that detects a stimulus and converts it into data that a computer can process.

Just as different receptors detect different stimuli, different sensors are designed to collect different types of information.

Biological and Electronic Detection

Stimulus	Human/Animal Detection	Electronic Sensor
Visible light	Eye	Camera / Light Sensor
Sound	Ear	Microphone
Temperature	Temperature receptors	Temperature Sensor
Movement	Eyes, inner ear	Motion Sensor / Accelerometer
Distance	Eyes, echolocation (bat)	Ultrasonic Sensor
Infrared radiation	Pit Viper organs	Infrared Sensor
Ultraviolet radiation	Reindeer eyes	UV Sensor
Magnetic fields	Sea turtle magnetoreception	Magnetometer / Compass
Electrical fields	Shark electroreception	EMF Sensor

Why might a computer need several different sensors instead of just one?

Activity 4: Choosing the Right Sensor

Different sensors are useful in different situations.

Consider the following investigations.

Investigation A:

A witness reports hearing strange noises in an abandoned building.

Which sensor(s) would provide the most useful evidence?

Explain your answer.

Investigation B:

Something appears to move through a forest after dark but cannot be seen clearly.

Which sensor(s) would provide the most useful evidence?

Could more than one sensor help?

Investigation C:

A creature is believed to leave behind a trail that cannot be seen by the human eye.

Which sensor(s) could help investigators collect evidence?

Explain your reasoning.

The Importance of Data

A sensor does not tell us what caused an event.

It only records data.

Scientists must analyse the data collected and decide which explanation is best supported by the evidence.

Activity 5: Think Like a Scientist

An infrared sensor detects a warm object moving through a field at night.

What information has the sensor actually collected?

What additional evidence would help identify the object?

Why is it important to avoid jumping straight to a conclusion?

The Paranormal Investigator's Toolkit

Paranormal investigators often use specialist equipment when investigating reports of ghosts, monsters and unexplained events.

Many of these devices were developed for scientific, engineering or safety purposes. Paranormal investigators use them because they can detect changes in the environment that humans cannot easily observe.

The challenge for investigators is deciding whether unusual readings are evidence of something unusual or whether they have a more ordinary explanation.

Tool 1: REM Pod

A REM Pod contains sensors that respond to changes in the electromagnetic environment around the device. When these changes are detected, the device may produce lights or sounds to alert the user.

Unlike a camera or microphone, a REM Pod is not recording an image or sound. Instead, it is detecting changes in the electromagnetic environment around the device.

Why Do Paranormal Investigators Use It?

Some investigators believe that unexplained disturbances in the electromagnetic field around a REM Pod may indicate the presence of something nearby.

The device is often placed in locations where unusual activity has been reported and left to monitor the environment.

The Scientific Challenge

Unlike sound, light or temperature, humans cannot directly sense electromagnetic fields.

This means investigators may know that the device has detected a change, but they cannot immediately determine what caused that change.

As a result, interpreting REM Pod activations can be challenging and requires additional evidence.

What Might Trigger a REM Pod?

Possible causes include:

• A person moving close to the device
• Mobile phones
• Radio transmissions
• Wi-Fi equipment
• Electrical wiring
• Nearby electronic devices
• Static electricity

Importantly, the source of a disturbance may not always be located directly beside the REM Pod. Wireless signals and electromagnetic interference can originate from elsewhere in the surrounding environment.

Key Point

A REM Pod can tell us that something has changed, but it cannot tell us what caused the change.

Tool 2: Thermal Imaging Camera

A thermal imaging camera detects infrared radiation, which is emitted by all objects with a temperature above absolute zero.

The amount of infrared radiation emitted depends on the temperature of the object.

The camera converts this information into an image, allowing differences in temperature to be visualised.

Unlike a normal camera, a thermal camera does not detect visible light. It detects heat energy.

Why Do Paranormal Investigators Use It?

Paranormal investigators often use thermal imaging cameras to search for:

• Reported cold spots
• Hidden movement in darkness
• Warm footprints or handprints
• Heat signatures that are not visible to the naked eye

Because thermal cameras can operate without visible light, they are useful in dark environments.

The Scientific Challenge

Humans can feel hot and cold, but our temperature receptors are not very precise.

A thermal camera can detect much smaller temperature differences than a person can feel.

However, a thermal image only shows temperature differences - it does not explain what caused those differences.

What Might Cause Unusual Thermal Images?

A temperature difference could be caused by:

• Draughts from windows or doors
• Heating pipes hidden inside walls
• Recently occupied rooms
• Electrical equipment
• Sunlight warming surfaces earlier in the day
• Animals moving through the area

A cold or warm area may appear unusual, but further investigation is needed to identify the cause.

Key Point

A thermal camera can show where temperatures are different, but it cannot explain why they are different.

Tool 3: Digital Audio Recorder

A digital audio recorder uses a microphone to detect sound waves and convert them into a digital recording.

Unlike human hearing, recordings can be replayed multiple times, analysed in detail, and shared with other investigators.

This allows evidence to be examined more carefully than relying on memory alone.

Why Do Paranormal Investigators Use It?

Paranormal investigators often use audio recorders to capture sounds that may not have been noticed during an investigation.

Some investigators search recordings for:

• Unexplained noises
• Voices
• Knocking sounds
• Changes in background noise

These recordings are often reviewed after the investigation has ended.

The Scientific Challenge

Humans are very good at recognising patterns, including speech.

Sometimes this can lead us to interpret random sounds as meaningful words or messages.

Different people listening to the same recording may hear different things.

This means investigators must be careful not to let expectations influence how evidence is interpreted.

What Might Cause Unusual Recordings?

Possible explanations include:

• Wind
• Wildlife
• Water pipes
• Buildings expanding or contracting as temperatures change
• Distant conversations
• Electronic interference
• Background sounds that were not noticed at the time

A recording may contain an unusual sound, but additional evidence is needed to identify its source.

Key Point

A recording provides evidence that a sound occurred, but it does not automatically reveal what produced the sound.

Summary

Sensors extend our abilities, but they can also detect things that we don't fully understand or cannot experience directly. Therefore, interpreting sensor data requires caution and critical thinking.

Challenge: Evaluating the Evidence

Paranormal investigators rarely rely on a single piece of equipment.

Instead, they compare evidence collected from multiple sources before reaching a conclusion.

Remember: Sensors collect data. Investigators must decide what the data means.

For each case file below:

1. Identify which information is evidence and which is interpretation.
2. Suggest possible explanations for the observations.
3. Decide whether the evidence supports a paranormal explanation.
4. Explain what additional evidence you would like to collect.

Case File 1: The Empty Corridor

Investigators review the other evidence collected at the same time:

• No movement is visible on CCTV footage.
• The thermal imaging camera detects no unusual changes in temperature.
• The audio recorder captures no unusual sounds.
• No investigators were in the corridor at the time.

The site manager later reports that a mobile phone mast is located nearby and that electrical maintenance work was being carried out elsewhere in the building overnight.

Case File 2: The Cold Bedroom

During an overnight investigation, a thermal imaging camera is placed in the room.

At approximately 01:15, the camera records a large cold area spreading slowly across one wall and into a corner of the room.

Additional observations include:

• The room temperature is lower than neighbouring rooms.
• The audio recorder captures several faint moaning sounds between 01:10 and 01:25.
• The REM Pod does not activate during the investigation.
• Inspectors later discover an old, blocked fireplace hidden behind a wooden panel within the wall.

Case File 3: The Shadow in the Woods

• A thermal imaging camera detects a warm object moving across the edge of the clearing.
• The audio recorder captures rustling sounds followed by a short, high-pitched screech.
• A wildlife camera records movement, but the image is blurred and the object cannot be identified.
• The REM Pod activates briefly before returning to normal operation.

Investigators return to the site the following morning and discover several animal tracks near the clearing. However, poor weather overnight makes it difficult to determine which species made them.

Case File 4: The Figure in the Cellar

19:52

• Shortly after darkness falls, the Kinect system identifies what appears to be a standing human figure near the back wall.
• The software generates a skeletal model showing the position of a head, arms and legs.
• The thermal imaging camera detects no corresponding heat signature.
• CCTV footage shows only shelves, barrels and storage boxes.

02:07

• The audio recorder captures a series of loud knocking sounds.
• CCTV footage shows a small object falling from a shelf.
• The REM Pod does not activate.
• The Kinect system does not detect any human figures.

A later inspection of the cellar reveals signs of water damage and rotting wooden supports around several shelving units.

What Have We Learned?

In each investigation, the equipment successfully collected data.

However, collecting data is only the first step.

Investigators must:

• Evaluate the reliability of the evidence.
• Consider alternative explanations.
• Look for supporting evidence from multiple sources.
• Avoid jumping to conclusions.

Just because a sensor detects something unusual does not mean the cause is unusual.

Good investigators, like good scientists, follow the evidence wherever it leads.

Extension: Build Your Own Investigation Kit

Throughout this activity, you have explored how humans, animals and electronic sensors collect information about the world around them.

Professional investigators use a range of specialist equipment, but engineers can often solve the same problem using simpler technology.

The BBC micro:bit contains several built-in sensors that allow it to collect data from its surroundings.

Your challenge is to design your own paranormal investigation device.

What Can a Micro:Bit Detect?

The sensors available depend on the version of micro:bit being used.

• Light sensor
• Temperature sensor
• Movement sensor (accelerometer)
• Compass
• Microphone (version 2 only)

Possible Programs:

If you are new to, or would like to revise, how to program a BBC Micro:Bit - visit our Online Micro:Bit Workshop Series

Monster Movement Detector: Create a program that triggers an alert when movement is detected.

Night Watch Monitor: Record light levels overnight and identify unusual changes.

Noise Detector: Use the microphone to monitor sound levels and record sudden loud noises.

Compass Anomaly Detector: Detect changes in magnetic direction and investigate possible causes.

Going Further

The Micro:Bit can also be connected to external electronic components.

Using the resources in our Online Electronics Series, you could expand your investigation kit by adding:

• PIR motion sensors
• Additional Light sensors
• Ultrasonic distance sensors
• LEDs and alarms
• Data logging systems

Good Luck Hunting Ghosts!